اینکوترمز چیست؟
اینکوترمز چیست؟
در حمل‌ونقل بین‌المللی کالا، آگاهی از مسئولیت‌ها، هزینه‌ها و تعهدات خریدار و فروشنده اهمیت زیادی دارد. تعیین دقیق مسئولیت پرداخت هزینه‌های حمل، بیمه، تشریفات گمرکی و جبران خسارت‌های احتمالی می‌تواند از بروز اختلاف میان طرفین معامله جلوگیری کند. به همین دلیل، آشنایی با اصطلاحات تخصصی حمل‌ونقل بین‌المللی و قوانین مربوط به تحویل کالا، یکی از پیش‌نیازهای تجارت خارجی محسوب می‌شود.
اینکوترمز (Incoterms) مجموعه‌ای از قواعد بین‌المللی است که وظایف خریدار و فروشنده را در زمینه تحویل کالا، تقسیم هزینه‌ها و انتقال ریسک مشخص می‌کند. انتخاب صحیح این قواعد به طرفین کمک می‌کند تا شرایط معامله را شفاف‌تر تعیین کرده و فرآیند حمل‌ونقل و ترخیص کالا را با اطمینان بیشتری مدیریت کنند.
در این مقاله، مهم‌ترین اصطلاحات اینکوترمز، کاربرد هر یک و تفاوت مسئولیت‌های خریدار و فروشنده را بررسی می‌کنیم.
اینکوترمز چیست و چه کاربردی دارد؟
اینکوترمز (Incoterms) مخفف عبارت International Commercial Terms و به معنای اصطلاحات تجاری بین‌المللی است. این قواعد توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی تدوین شده‌اند تا چارچوب مشخصی برای تقسیم وظایف، هزینه‌ها و ریسک‌های مرتبط با تحویل کالا در معاملات بین‌المللی فراهم کنند.
اینکوترمز به‌تنهایی یک قرارداد فروش کامل یا قانون مستقل نیست، بلکه مجموعه‌ای از قواعد قراردادی است که در صورت توافق طرفین و درج در قرارداد، به تعیین تعهدات آن‌ها کمک می‌کند.
مهم‌ترین کاربردهای اینکوترمز عبارت‌اند از:
- تعیین مسئولیت حمل کالا: مشخص می‌کند کدام طرف باید حمل کالا را هماهنگ کند و هزینه‌های مربوط به آن را بپردازد.
- مشخص کردن زمان انتقال ریسک: زمان و محل انتقال خطر آسیب‌دیدگی یا از بین رفتن کالا از فروشنده به خریدار را تعیین می‌کند.
- تعیین مسئولیت‌های گمرکی: وظایف طرفین در زمینه تشریفات صادرات و واردات را مشخص می‌کند.
- شفاف‌سازی هزینه‌های معامله: به طرفین کمک می‌کند هزینه‌های حمل، بیمه، بارگیری و تخلیه را به‌درستی تقسیم کنند.
- کاهش اختلافات تجاری: با مشخص شدن تعهدات هر طرف، احتمال بروز سوءتفاهم در فرآیند تحویل کالا کاهش می‌یابد.
برای استفاده صحیح از این قواعد، لازم است علاوه بر انتخاب اصطلاح مناسب، محل دقیق تحویل کالا و نسخه مورد توافق اینکوترمز نیز در قرارداد ذکر شود.
انواع اینکوترمز در حمل‌ونقل بین‌المللی
قواعد اینکوترمز ۲۰۲۰ شامل ۱۱ اصطلاح تجاری است که بر اساس نوع حمل‌ونقل به دو گروه تقسیم می‌شوند: قواعد قابل استفاده برای تمام روش‌های حمل‌ونقل و قواعد ویژه حمل دریایی و آبراه‌های داخلی.
۱. قواعد اینکوترمز ویژه حمل دریایی
این چهار اصطلاح برای حمل کالا از طریق دریا و آبراه‌های داخلی طراحی شده‌اند. استفاده از آن‌ها باید با شیوه واقعی تحویل کالا و شرایط قرارداد مطابقت داشته باشد.
تحویل روی عرشه کشتی (FOB)
اصطلاح FOB مخفف Free On Board است. بر اساس این قاعده، فروشنده موظف است کالا را در بندر مبدأ و روی عرشه کشتی تعیین‌شده توسط خریدار تحویل دهد.
ریسک آسیب‌دیدگی یا از بین رفتن کالا زمانی به خریدار منتقل می‌شود که کالا روی کشتی قرار گرفته باشد. فروشنده مسئول تشریفات صادرات است و خریدار معمولاً هزینه حمل دریایی اصلی و هزینه‌های پس از انتقال ریسک را بر عهده دارد.
FOB بیشتر برای محموله‌های دریایی مناسب است که تحویل آن‌ها روی کشتی انجام می‌شود. برای محموله‌های کانتینری که پیش از بارگیری روی کشتی به شرکت حمل تحویل داده می‌شوند، استفاده از FCA ممکن است مناسب‌تر باشد.
تحویل در کنار کشتی (FAS)
FAS مخفف Free Alongside Ship است. در این روش، فروشنده کالا را در بندر مبدأ و در کنار کشتی معرفی‌شده توسط خریدار تحویل می‌دهد.
پس از قرار گرفتن کالا در محل تعیین‌شده در کنار کشتی، ریسک به خریدار منتقل می‌شود. فروشنده مسئول تشریفات صادرات است، اما خریدار هزینه بارگیری روی کشتی، حمل دریایی و تشریفات واردات را بر عهده دارد.
این قاعده بیشتر برای محموله‌های فله‌ای و کالاهایی کاربرد دارد که تحویل آن‌ها در کنار کشتی انجام می‌شود.
هزینه و کرایه حمل (CFR)
CFR مخفف Cost and Freight است. در این روش، فروشنده هزینه حمل کالا تا بندر مقصد تعیین‌شده را پرداخت می‌کند؛ با این حال، ریسک کالا از زمانی که محموله در بندر مبدأ روی کشتی قرار می‌گیرد، به خریدار منتقل می‌شود.
بنابراین، پرداخت هزینه حمل تا مقصد لزوماً به معنای پذیرش ریسک کالا تا مقصد توسط فروشنده نیست. در قاعده CFR، فروشنده الزام مستقلی برای تهیه بیمه حمل به نفع خریدار ندارد.
هزینه، بیمه و کرایه حمل (CIF)
CIF مخفف Cost, Insurance and Freight است. این قاعده مشابه CFR است، با این تفاوت که فروشنده علاوه بر پرداخت هزینه حمل دریایی تا بندر مقصد، موظف به تهیه بیمه حمل کالا نیز خواهد بود.
با وجود پرداخت هزینه بیمه توسط فروشنده، ریسک کالا از زمان قرار گرفتن محموله روی کشتی در بندر مبدأ به خریدار منتقل می‌شود.
در اینکوترمز ۲۰۲۰، پوشش بیمه‌ای پیش‌فرض مورد نیاز در CIF معمولاً محدودتر از پوشش مورد نیاز در CIP است. به همین دلیل، بررسی شرایط بیمه‌نامه و میزان پوشش خسارت پیش از عقد قرارداد اهمیت دارد.
۲. قواعد اینکوترمز قابل استفاده برای تمام روش‌های حمل‌ونقل
هفت اصطلاح دیگر اینکوترمز را می‌توان در حمل‌ونقل جاده‌ای، ریلی، هوایی، دریایی یا ترکیبی به کار برد؛ مشروط بر اینکه با شرایط واقعی تحویل کالا مطابقت داشته باشند.
تحویل در محل (DAP)
DAP مخفف Delivered At Place است. بر اساس این قاعده، فروشنده کالا را در محل توافق‌شده در مقصد، در حالی که آماده تخلیه از وسیله نقلیه ورودی است، در اختیار خریدار قرار می‌دهد.
فروشنده هزینه‌ها و ریسک حمل تا محل تعیین‌شده را بر عهده دارد و مسئول انجام تشریفات صادرات است. در مقابل، خریدار معمولاً مسئول تشریفات واردات، پرداخت حقوق و عوارض گمرکی واردات و تخلیه کالا در مقصد است.
نکته مهم این است که در DAP، فروشنده مسئول تخلیه نهایی کالا نیست؛ مگر اینکه طرفین به شکل دیگری توافق کرده باشند.
تحویل در محل تخلیه (DPU)
DPU مخفف Delivered at Place Unloaded است. در این روش، فروشنده کالا را پس از تخلیه در محل مورد توافق به خریدار تحویل می‌دهد.
فروشنده هزینه‌ها و ریسک حمل تا مقصد و همچنین مسئولیت تخلیه کالا را بر عهده دارد. خریدار نیز مسئول انجام تشریفات واردات و پرداخت عوارض و مالیات‌های مربوط به آن است.
این اصطلاح در نسخه اینکوترمز ۲۰۲۰ جایگزین اصطلاح DAT شده است و می‌تواند برای تحویل کالا در مکان‌هایی غیر از ترمینال نیز استفاده شود.
تحویل با پرداخت حقوق و عوارض گمرکی (DDP)
DDP مخفف Delivered Duty Paid است. در این روش، فروشنده بیشترین سطح مسئولیت را در میان قواعد اینکوترمز بر عهده دارد.
فروشنده باید کالا را به محل توافق‌شده در مقصد برساند و تشریفات صادرات و واردات، حقوق و عوارض گمرکی و سایر هزینه‌های مربوط را مطابق قرارداد پرداخت کند. کالا در مقصد در اختیار خریدار قرار می‌گیرد و آماده تخلیه است.
خریدار معمولاً مسئول تخلیه نهایی کالا است. همچنین، پیش از انتخاب DDP باید بررسی شود که فروشنده امکان قانونی انجام تشریفات واردات و پرداخت مالیات‌ها و عوارض در کشور مقصد را دارد یا خیر.
تحویل در محل فروشنده یا محل توافق‌شده (EXW)
EXW مخفف Ex Works است. در این روش، فروشنده با قرار دادن کالا در محل تعیین‌شده، مانند انبار یا کارخانه خود، تعهد اصلی تحویل را انجام می‌دهد.
فروشنده معمولاً ملزم به بارگیری کالا روی وسیله نقلیه خریدار یا انجام تشریفات صادرات نیست. خریدار مسئولیت هماهنگی حمل، بارگیری، تشریفات صادرات و واردات و پرداخت هزینه‌های مربوط را بر عهده می‌گیرد.
به دلیل محدودیت‌های قانونی و اجرایی در برخی کشورها، EXW همیشه مناسب‌ترین انتخاب برای معاملات صادراتی نیست. در شرایطی که فروشنده باید تشریفات صادرات را انجام دهد، FCA می‌تواند گزینه مناسب‌تری باشد.
تحویل به حمل‌کننده (FCA)
FCA مخفف Free Carrier است. طبق این قاعده، فروشنده کالا را در محل توافق‌شده به حمل‌کننده یا شخص معرفی‌شده از سوی خریدار تحویل می‌دهد.
اگر محل تحویل، محل فروشنده باشد، فروشنده مسئول بارگیری کالا روی وسیله نقلیه خریدار است. اگر محل دیگری تعیین شود، کالا معمولاً با وسیله نقلیه فروشنده به آن محل منتقل شده و آماده تخلیه در اختیار حمل‌کننده قرار می‌گیرد.
فروشنده مسئول تشریفات صادرات است و خریدار هزینه حمل اصلی و تشریفات واردات را بر عهده دارد. FCA برای حمل کانتینری و حمل‌ونقل ترکیبی کاربرد زیادی دارد.
پرداخت کرایه حمل تا مقصد (CPT)
CPT مخفف Carriage Paid To است. در این روش، فروشنده هزینه حمل کالا تا مقصد توافق‌شده را پرداخت می‌کند، اما ریسک کالا در زمان تحویل آن به نخستین حمل‌کننده به خریدار منتقل می‌شود.
به بیان دیگر، فروشنده هزینه حمل را تا مقصد پرداخت می‌کند، اما لزوماً مسئولیت ریسک کالا را تا رسیدن به مقصد بر عهده ندارد.
در CPT، فروشنده الزام مستقلی برای تهیه بیمه حمل ندارد. خریدار می‌تواند متناسب با ارزش محموله و شرایط حمل، بیمه مورد نیاز خود را تهیه کند.
کرایه حمل و بیمه پرداخت‌شده تا مقصد (CIP)
CIP مخفف Carriage and Insurance Paid To است. این قاعده از نظر تقسیم هزینه حمل و زمان انتقال ریسک، مشابه CPT است؛ با این تفاوت که فروشنده باید بیمه حمل کالا را نیز تهیه کند.
ریسک کالا با تحویل آن به حمل‌کننده به خریدار منتقل می‌شود، در حالی که فروشنده هزینه حمل و بیمه را تا مقصد توافق‌شده پرداخت می‌کند.
بر اساس اینکوترمز ۲۰۲۰، پوشش بیمه‌ای مورد نیاز در CIP معمولاً گسترده‌تر از CIF است و عموماً باید با حداقل پوشش مقرر در بند A مؤسسه بیمه‌گران کالا یا پوششی مشابه مطابقت داشته باشد؛ مگر اینکه طرفین درباره سطح پوشش دیگری توافق کنند.
جدول مقایسه اصطلاحات اینکوترمز
جدول زیر خلاصه‌ای از مسئولیت‌های اصلی در قواعد اینکوترمز ۲۰۲۰ را نشان می‌دهد.
| اصطلاح | روش حمل | محل انتقال ریسک | مسئول اصلی حمل تا مقصد |
|---|---|---|---|
| EXW | تمام روش‌ها | محل توافق‌شده فروشنده | خریدار |
| FCA | تمام روش‌ها | محل تحویل به حمل‌کننده | خریدار |
| CPT | تمام روش‌ها | تحویل به حمل‌کننده | فروشنده هزینه حمل را می‌پردازد |
| CIP | تمام روش‌ها | تحویل به حمل‌کننده | فروشنده هزینه حمل و بیمه را می‌پردازد |
| DAP | تمام روش‌ها | محل مقصد، پیش از تخلیه | فروشنده |
| DPU | تمام روش‌ها | مقصد، پس از تخلیه | فروشنده |
| DDP | تمام روش‌ها | محل مقصد، پیش از تخلیه | فروشنده |
| FAS | دریایی و آبراه داخلی | کنار کشتی در بندر مبدأ | خریدار |
| FOB | دریایی و آبراه داخلی | روی کشتی در بندر مبدأ | خریدار |
| CFR | دریایی و آبراه داخلی | روی کشتی در بندر مبدأ | فروشنده هزینه حمل را می‌پردازد |
| CIF | دریایی و آبراه داخلی | روی کشتی در بندر مبدأ | فروشنده هزینه حمل و بیمه را می‌پردازد |
توجه داشته باشید که پرداخت هزینه حمل تا مقصد در قواعد CPT، CIP، CFR و CIF به معنای انتقال ریسک در مقصد نیست. در این اصطلاحات، محل انتقال ریسک با مقصد پرداخت هزینه حمل تفاوت دارد.
چگونه بهترین اصطلاح اینکوترمز را انتخاب کنیم؟
انتخاب اصطلاح مناسب به نوع کالا، روش حمل، شرایط قرارداد و توانایی طرفین برای انجام تشریفات گمرکی بستگی دارد. برای تصمیم‌گیری بهتر، موارد زیر را بررسی کنید:
- نوع حمل‌ونقل: برای حمل دریایی سنتی می‌توان از FOB، FAS، CFR یا CIF استفاده کرد؛ در حالی که FCA، CPT و CIP برای حمل کانتینری یا ترکیبی نیز مناسب هستند.
- مسئولیت هزینه‌ها: مشخص کنید هزینه بارگیری، حمل اصلی، بیمه، تخلیه و تشریفات گمرکی بر عهده کدام طرف خواهد بود.
- میزان ریسک‌پذیری: زمان انتقال ریسک را با دقت بررسی کنید تا مشخص باشد مسئولیت خسارت احتمالی در هر مرحله با چه کسی است.
- پوشش بیمه: در صورت بالا بودن ارزش کالا یا احتمال بروز خسارت، شرایط بیمه‌نامه و سقف تعهدات بیمه‌گر را بررسی کنید.
- توانایی انجام امور گمرکی: پیش از انتخاب EXW یا DDP، امکان قانونی و اجرایی انجام تشریفات صادرات و واردات را ارزیابی کنید.
- تعیین محل دقیق تحویل: در قرارداد، نام محل، بندر یا نقطه تحویل را به‌طور روشن ذکر کنید.
همچنین بهتر است در قرارداد فروش، اصطلاح انتخابی همراه با محل دقیق و نسخه قواعد درج شود؛ برای مثال: «FCA، محل مشخص‌شده، اینکوترمز ۲۰۲۰».
جمع‌بندی
آشنایی با اصطلاحات حمل‌ونقل بین‌المللی و قواعد اینکوترمز نقش مهمی در مدیریت هزینه‌ها، کاهش ریسک‌های تجاری و پیشگیری از اختلاف میان خریدار و فروشنده دارد. هر یک از ۱۱ قاعده اینکوترمز ۲۰۲۰، مسئولیت‌های مشخصی را در زمینه تحویل کالا، حمل، بیمه و تشریفات گمرکی تعیین می‌کند.
برای انتخاب بهترین روش، باید نوع محموله، مسیر حمل، شرایط بیمه و توانایی طرفین در انجام تعهدات بررسی شود. تعیین دقیق محل تحویل و درج نسخه مورد توافق اینکوترمز در قرارداد نیز به شفافیت بیشتر معامله کمک می‌کند.
سوالات متداول درباره اصطلاحات حمل‌ونقل بین‌المللی
بهترین روش حمل‌ونقل بین‌المللی کدام است؟
بهترین روش حمل‌ونقل به عواملی مانند نوع کالا، وزن و حجم محموله، مسافت، زمان تحویل، هزینه و میزان ریسک بستگی دارد. حمل هوایی معمولاً برای کالاهای حساس به زمان مناسب است؛ در حالی که حمل دریایی برای بسیاری از محموله‌های حجیم و سنگین گزینه اقتصادی‌تری محسوب می‌شود.
انواع حمل‌ونقل بین‌المللی چیست؟
روش‌های اصلی حمل‌ونقل بین‌المللی عبارت‌اند از حمل هوایی، دریایی، جاده‌ای و ریلی. همچنین در حمل‌ونقل ترکیبی، از دو یا چند روش برای انتقال کالا از مبدأ به مقصد استفاده می‌شود.
تفاوت FOB و CIF چیست؟
در هر دو روش، ریسک کالا زمانی به خریدار منتقل می‌شود که محموله در بندر مبدأ روی کشتی قرار گیرد. تفاوت اصلی این است که در CIF، فروشنده علاوه بر پرداخت هزینه حمل دریایی، موظف به تهیه بیمه کالا نیز هست؛ اما در FOB چنین تعهدی برای فروشنده وجود ندارد.
تفاوت DAP و DDP چیست؟
در DAP، فروشنده کالا را تا محل توافق‌شده در مقصد حمل می‌کند، اما تشریفات واردات و پرداخت حقوق و عوارض گمرکی واردات بر عهده خریدار است. در DDP، فروشنده مسئول انجام تشریفات واردات و پرداخت حقوق و عوارض مربوط نیز خواهد بود.
آیا اینکوترمز هزینه بیمه کالا را مشخص می‌کند؟
اینکوترمز در دو قاعده CIF و CIP فروشنده را ملزم به تهیه بیمه می‌کند. در سایر قواعد، الزام مستقلی برای تهیه بیمه توسط فروشنده وجود ندارد؛ با این حال، طرفین می‌توانند بر اساس قرارداد درباره تهیه بیمه توافق کنند.
اینکوترمز ۲۰۲۰ چند اصطلاح دارد؟
اینکوترمز ۲۰۲۰ شامل ۱۱ اصطلاح است که چهار مورد آن‌ها ویژه حمل دریایی و آبراه‌های داخلی و هفت مورد دیگر قابل استفاده برای تمام روش‌های حمل‌ونقل هستند.
